1. Lộ trình tâm của một con người bình thường
Mọi kinh nghiệm sống của con người đều vận hành theo một lộ trình tâm rất rõ ràng:
THẤY (ĐT) → BIẾT (ĐT)→ THÁI ĐỘ → LỜI NÓI – HÀNH ĐỘNG → KẾT QUẢ KHỔ – VUI
Cụ thể:
• THẤY: trực tiếp đối tượng
• BIẾT: biết đối tượng đó là gì, tính chất ra sao
• Do BIẾT, tâm khởi lên THÁI ĐỘ: thích – ghét – chán (tham – sân – si) với đối tượng
• Do THÁI ĐỘ, mà sẽ phát sinh LỜI NÓI – HÀNH ĐỘNG với đối tượng
• Từ đó đưa đến KẾT QUẢ: vui hoặc khổ với đối tượng
👉 Như vậy, BIẾT là khâu then chốt quyết định toàn bộ chuỗi phản ứng phía sau.
2. THẤY và BIẾT – hai tâm khởi đầu nhưng hoàn toàn khác nhau, THẤY và BIẾT không phải là một,
THẤY khởi trước, BIẾT khởi sau. Ngữ pháp Hán – Phật học gọi chung là TRI KIẾN (tri trước, kiến sau).
a. THẤY là gì?
• THẤY phát sinh nơi sáu giác quan, Vừa sinh ra đã có cái THẤY hoàn chỉnh, Nếu sáu căn lành lặn, thì sẽ có 6 cái Thấy gồm : nhìn thấy, nghe thấy, ngửi thấy, nếm thấy, cảm nhận thấy, tưởng thấy.
👉 THẤY chỉ có chức năng GHI NHẬN, giống như một camera ghi hình. THẤY không tạo thái độ. THẤY không sinh lời nói – hành động. THẤY không tạo khổ hay vui
b. BIẾT là gì? BIẾT còn gọi là Ý thức.
Khác với THẤY: BIẾT không có sẵn khi mới sinh. BIẾT phát sinh do: HỌC HỎI KIẾN THỨC + RÈN LUYỆN TRÍ NHỚ. BIẾT chính là nhân tố sinh ra: Thái độ (tham – sân – si), Lời nói, Hành động, Kết quả khổ – vui
3. Ví dụ hòn than đỏ – vai trò quyết định của Trí nhớ
Một đứa trẻ rất nhỏ, lần đầu tiên thấy hòn than cháy đỏ, định đưa tay cầm lấy. Người cha ngăn lại và nói: “Đó là than cháy đỏ, cầm vào sẽ bỏng tay, rất đau.”
👉 Kiến thức này được lưu vào BỘ NHỚ của đứa trẻ. Sau này, khi lại thấy hòn than cháy đỏ:
• Nếu Trí nhớ nhớ được điều đã học → tâm BIẾT về đối tượng đó nguy hiểm khởi lên, đưa đến không cầm hòn than, không khổ.
• Nếu Trí nhớ không nhớ được (quên) → tâm BIẾT nguy hiểm không khởi lên, đưa đến cầm hòn than, bỏng tay, khổ.
4. TRÍ NHỚ (NIỆM) quyết định nội dung của cái BIẾT
Trong Phật học: TRÍ NHỚ được gọi là NIỆM (sati). Tâm BIẾT (ý thức) không phải là biết trực tiếp từ cái THẤY, mà là biết KIẾN THỨC đã học được và được Trí nhớ nhớ lại. Lộ trình phát sinh cái BIẾT diễn ra như sau:
(Căn + Trần) tiếp xúc – [Thấy – Đối tượng] – Niệm – Tư duy – [Biết – Kiến thức]
Nghĩa là: THẤY đối tượng xong, Trí nhớ ( Niệm ) sẽ nhớ lại kiến thức đã học về đối tượng.Tiếp đến Suy nghĩ (Tư duy) sẽ phân tích, so sánh, đối chiếu cái Đối tượng được thấy đó với Kiến thức nhớ được, làm phát sinh Kết luận.
• Kết luận: đối tượng đó là cái gì, tính chất ra sao là nội dung của cái BIẾT ý thức
👉 Không có Trí nhớ thì không có BIẾT, nghĩa là không nhớ được kiến thức đã học về đối tượng thì sẽ không biết đối tượng đó là cái gì, dù cái THẤY vẫn còn nguyên vẹn.
5. Người mất trí nhớ – bằng chứng rõ ràng: Những người mất trí nhớ, bị Alzheimer…
👉 Họ đã học, đã lưu kiến thức vào bộ nhớ, nay vẫn THẤY, vẫn nghe, vẫn cảm nhận các đối tượng,👉 Nhưng KHÔNG BIẾT đối tượng là gì
Điều này cho thấy:
• BIẾT không như THẤY
• BIẾT phụ thuộc hoàn toàn vào TRÍ NHỚ
6. Rèn luyện Trí nhớ trong mọi môn học:
Muốn thành tựu: Toán học, Văn học, Sinh học …
👉 Phải: Nghe giảng + Rèn luyện Trí nhớ để nhớ được kiến thức cho đến mức thuần thục, Ví dụ như: học thuộc bản cửu chương. Không ai có thể giỏi Toán nếu: đã học nhưng không nhớ.
Thành tựu các môn học trong nhà trường hay ngoài cuộc đời bắt đầu từ khi sinh ra, là thành tựu TRÍ NHỚ và lúc đó đối diện với đối tượng nào TRÍ NHỚ về đối tượng đó tự động khởi lên tức thì.
7. Phật học cũng là một môn học.
Phật học không phải là niềm tin, mà là môn học về sự thật của thân – tâm – thế giới. Muốn thành tựu Phật học, cần:
1. Nghe giảng đúng Chánh pháp: về sự thật Duyên khởi,sự thật Vô thường – vô ngã, sự thật Khổ – tập – diệt – đạo …. để lưu thông tin vào bộ nhớ.
2. RÈN LUYỆN TRÍ NHỚ để nhớ được những kiến thức đúng sự thật này
Khi Trí nhớ này được thành tựu, Phật học được thành tựu cả Pháp học, Pháp hành, Pháp thành
8. Khi có Chánh niệm – lộ trình tâm được chuyển hóa
Khi TRÍ NHỚ CHÁNH đã thuần thục, thì bất cứ khi nào THẤY đối tượng, lộ trình tâm sẽ là:
(Căn + Trần) tiếp xúc – [Thấy – Đối tượng] – Chánh niệm – Chánh tư duy – [Biết – Chánh kiến ]
👉 Biết – Chánh kiến còn gọi là Chánh tri kiến là MINH
👉 Là Trí tuệ đoạn tận vô minh,
👉 Đoạn tận tham – sân – si,
👉 Đoạn tận khổ.
9. Kết luận
• THẤY là ghi nhận đối tượng
• BIẾT quyết định thái độ, hành động và khổ – vui với đối tượng
• TRÍ NHỚ (NIỆM) quyết định nội dung của cái BIẾT
• Phật học cốt lõi là rèn luyện TRÍ NHỚ CHÁNH – CHÁNH NIỆM để thành tựu Chánh tri kiến, thành tựu Trí tuệ đoạn trừ vô minh, phiền não.
Thiền Sư Nguyên Tuệ