BÀI 6: TƯỞNG VÀ THỨC
Câu 1: Phân biệt hai loại tâm Biết
Thưa sư, khi con hành Tứ Niệm Xứ thì thấy các tâm xuất hiện khi quán Thân, Thọ, Tâm, Pháp, kinh nghiệm được sự sinh khởi, đoạn diệt, vô ngã của các pháp. Và các pháp này là danh pháp, là tâm. Con kinh nghiệm được là thấy các tâm này khi từ khi sinh khởi đến khi đoạn diệt. Và để kinh nghiệm được như vậy là trong con phải có một tâm khác khởi lên để nhận biết sự sinh khởi và đoạn diệt đó. Điều này có mâu thuẫn gì với lời Sư dạy là tại một thời điểm chỉ tồn tại duy nhất một tâm không ạ?
Trả lời:
Có hai loại tâm Biết: Trực giác và Ý thức (mà hiện nay chúng ta dùng từ Việt hóa là tâm Thấy và tâm Biết).
– Trực giác nhận biết hay ghi nhận đối tượng. Tâm Biết trực giác và Đối tượng được nhận biết (ghi nhận) ĐỒNG SINH ĐỒNG DIỆT. Trên sơ đồ là: Căn – Trần tiếp xúc phát sinh đồng thời Thọ – Tưởng. Thọ là đối tượng được nhận biết, Tưởng là tâm Biết trực giác.
– Tâm Biết ý thức là tâm Biết gián tiếp. Tâm Biết Ý thức và Đối tượng được biết (Tư tưởng) ĐỒNG SINH ĐỒNG DIỆT và do Tư duy mà phát sinh. Tư duy về các thông tin về Thọ – Tưởng phát sinh đồng thời Ý thức và Tư tưởng. Đương nhiên khi Ý thức khởi lên thì Thọ – Tưởng đã diệt.
Sự sinh diệt rất nhanh và các tâm Biết Tưởng và Thức cũng sinh diệt rất nhanh. Mỗi thời điểm chỉ có một thứ tâm, trừ hai trường hợp: Thọ – Tưởng và Ý thức – Tư tưởng (Tâm Biết và Đối tượng được biết).
Hãy từ những điểm cơ bản này rồi khi thực quan sát và tư duy tự mình giải đáp thắc mắc.
Câu 2: Giải thích về chữ TƯỞNG
Trả lời:
Chữ Tưởng có nhiều nghĩa khác nhau tuỳ theo ngữ cảnh, giống như một số từ có nhiều nghĩa khác nhau tuỳ theo ngữ cảnh của từ đó. Chữ Tưởng được hiểu là Tâm ghi nhận trong ngữ cảnh là lộ trình mà trong kinh đề cập một cách tóm tắt là Xúc – Thọ – Tưởng – Tư – Tác ý.
Tưởng không phải là hồi Tưởng quá khứ hay vọng Tưởng tương lai mà Tưởng là Tâm ghi nhận đối tượng Cảm Thọ (Thọ), còn gọi là Tâm Biết trực tiếp giác quan hay Nhận thức cảm tính đối tượng. Tưởng gồm 6 tâm ghi nhận: Nhãn thức, Nhĩ thức, Tỷ thức, Thiệt thức, Thân thức, Tưởng thức. Trong đó Nhãn thức ghi nhận (thấy) Cảm giác hình ảnh (Thọ); Nhĩ thức ghi nhận (nghe) Cảm giác âm thanh; Tỷ thức ghi nhận (ngửi) Cảm giác mùi; Thiệt thức ghi nhận (nếm) Cảm giác vị; Thân thức ghi nhận (cảm nhận) Cảm giác xúc chạm; Tưởng thức ghi nhận Cảm giác pháp trần.
Người bị mù hoặc điếc thì các Căn đó không hoạt động nên không có Duyên (Xúc) nên không khởi lên lộ trình tâm đối với các Căn đó. Người bình thường có 6 lộ trình tâm do 6 Căn Duyên 6 Cảnh Trần, còn người khuyết tật Căn nào thì không có lộ trình tâm với Căn đó.
Câu 3: Chỉ ghi nhận thì có nhớ được không?
Nếu chỉ ghi nhận thì có nhớ được không? Hay chỉ ghi nhận tại thời điểm đó và thông tin không được lưu vào đâu cả? Khi học tập và làm việc sẽ ghi nhận ở giai đoạn nào?
Trả lời:
Nếu như lộ trình tâm dừng lại cái Biết Trực giác (Xúc – Thọ – Tưởng) thì lúc đó sẽ không ghi nhớ, thông tin đó diệt tại đó, không được truyền về tế bào thần kinh não bộ.
Khi quý vị thực hành: Xúc – Thọ – Tưởng thì thông tin đó vẫn được truyền về tế bào thần kinh não bộ và vẫn có Chánh Niệm, rồi lộ trình tâm xảy ra trong tế bào thần kinh não bộ xử lý thông tin đó, lúc đó những thông tin đó được lưu giữ trong bộ nhớ.
Lộ trình tâm Bát Tà Đạo thì có Tà niệm, Tà tư duy xử lý thông tin nên ghi nhớ được thông tin; còn Bát Chánh Đạo thì nếu như có Chánh Niệm, Chánh Tinh Tấn trở đi thì lúc đó sẽ lưu giữ thông tin trong bộ nhớ, sẽ ghi nhớ được.
Câu 4: Cùng một lúc không thể có hai tâm
Trong thí dụ hai tay cầm cùng lúc vật nóng và cục nước đá, xong nhúng đồng thời hai tay vào chậu nước cùng lúc hai tay cảm nhận bên nóng bên lạnh được không ạ? Vì con nghe nói cùng lúc không thể sinh ra hai tâm.
Trả lời:
Cái này thì quý vị phải tự mình thân chứng: một tay cầm cục nước đá, một tay cầm vật nóng, rồi cả hai tay cùng nhúng vào một cái chậu nước, thì bên tay cầm cục nước đá cảm nhận thấy nóng, bên tay cầm vật nóng thì cảm nhận lạnh. Ở đây không phải là thân thức biết nước nóng – nước lạnh, mà là:
– Khi tay trái cầm cục nước đá tiếp xúc với nước thì lúc đó phát sinh cảm giác nóng, đồng thời phát sinh thân thức ghi nhận cảm giác nóng đó.
– Còn bên tay phải thì cầm cục nóng, khi mà tay tiếp xúc với nước thì phát sinh cảm giác lạnh, đồng thời phát sinh thân thức cảm nhận cảm giác lạnh đó.
Điều này là sự thật, quý vị thực hành thì quý vị biết.
Và người ta cũng đã thí nghiệm, nhưng với cái Biết sai lệch là cái Biết là của Tay, đối tượng được biết là nước, cho nên họ mới kết luận rằng cái Biết giác quan là sai lạc, bởi vì cùng một chậu nước mà tay trái thì biết là nóng, còn tay phải thì biết là lạnh.
Thế thì quý vị phân biệt: không phải là thân thức của tay trái biết nước nóng hay thân thức của tay phải biết nước lạnh, mà thân thức biết cảm giác tay trái tiếp xúc với nước và thân thức ở tay phải biết cảm giác do tay phải tiếp xúc với nước. Hai cái này là khác nhau và người ta cảm nhận được.
Quý vị có thắc mắc rằng, cùng một lúc thì không thể có hai tâm được. Quý vị phải hiểu rằng các thứ tâm này sinh diệt rất nhanh chóng. Bên tay trái khi tiếp xúc với chậu nước phát sinh cảm giác nóng như vậy thì nó là rất nhiều cái, mà ta tạm thời gọi là các xung nối tiếp nhau, nối tiếp nhau tạo ra một cái cảm giác – nó kéo dài khoảng vài giây hay là 1 phút, tức gồm một chuỗi các cảm giác nối tiếp nhau và nó gián đoạn nối tiếp nhau chứ không phải là liên tục. Và tay phải cũng phát sinh các cảm giác như vậy, các cái tâm như vậy – nó cũng là nối tiếp nhau, và hai cái cảm giác hai bên đó, hai cái lộ trình tâm hai bên đó đan xen với nhau. Cho nên có vẻ như vừa là cảm nhận được cảm giác nóng ở tay trái nhưng mà vừa cảm nhận được cảm giác lạnh ở tay phải… Cái đó là nó sinh diệt rất nhanh chóng, nó nối tiếp nhau chứ không phải nó đồng thời phát sinh đâu. Nó sinh diệt rất nhanh chóng và đan xen với nhau.
Cho nên quý vị thấy rằng, cùng một lúc có vẻ như vừa nhìn thấy, vừa nghe thấy, vừa ngửi thấy… Nhưng mà thực ra những cái cảm giác đó nó sinh diệt rất nhanh chóng, nó nối tiếp nhau đan xen với nhau chứ không phải là đồng thời cùng phát sinh một lúc.
Câu 5: Phát triển tâm thức có phải là hướng đến Bát chánh đạo không?
Con hay nghe thấy cụm từ “phát triển tâm thức”, vậy tâm thức có phải là tâm Biết ý thức không? Và phát triển tâm thức có phải là hướng đến Bát Chánh Đạo không?
Trả lời:
Quý vị thấy, trong buổi khai mạc khóa tu đầu xuân 2025, tôi đã đề cập: quý vị sắp xếp thời gian tham dự một khóa tu học 9 ngày này, nhưng cũng có thể nói rằng là quý vị sắp xếp thời gian 9 ngày để quý vị thực hành một cuộc du hành khám phá tâm thức, hay nói theo ngôn ngữ thế gian là quý vị thực hiện một cuộc du lịch để khám phá tâm thức. Đây là từ tâm thức, chứ không phải là từ tâm linh như mọi người bây giờ hiểu.
Trong Phật giáo không có từ tâm linh, không có khái niệm tâm linh, mà chỉ có khái niệm tâm thức. Quý vị hiểu từ tâm thức: tâm có 4 nhóm là Thọ, Tưởng, Hành, Thức, mà bây giờ chúng ta dùng tiếng Việt là Thọ, Thấy, Hành, Biết. Tưởng và Thức chính là tâm Thấy và tâm Biết. Tâm có rất nhiều thứ nhưng chia làm 4 nhóm là Thọ, Tưởng, Hành, Thức. Trong đó, tâm Thấy và tâm Biết, hay Tưởng và Thức rất quan trọng. Thấy chính là Tưởng, bao gồm nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, Tưởng thức. Và Biết chính là Ý thức.
Từ tâm thức là chúng ta dùng chung cho cả 4 nhóm Thọ, Tưởng, Hành, Thức. Cho nên, khái niệm tâm thức là chỉ cho: Thọ (là 1 nhóm tâm), Tưởng (chính là tâm Thấy, gồm nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, tưởng thức), Hành (là một nhóm tâm khác) và Thức (là ý thức). Cho nên dùng từ tâm thức là hiểu như vậy.
Còn về “Phát triển tâm thức”:
Bây giờ quý vị phải thấy, quý vị học con đường 2 ngả, Bát Tà Đạo cũng là tâm thức mà Bát Chánh Đạo cũng là tâm thức. Nói là “phát triển tâm thức” – tâm thức đâu có phát triển được! Tâm thức xảy ra theo quy luật, nó cũng vô chủ, vô sở hữu, không ai điều khiển, làm chủ.
Cho nên nói phát triển tâm thức thì hoàn toàn sai, vì không ai có thể phát triển được tâm thức cả. Mà ở đây, chúng ta thực hành để thay đổi từ Tà niệm sang Chánh Niệm, lúc đó là thay đổi tâm từ Bát Tà Đạo sang Bát Chánh Đạo, chứ không phải là phát triển tâm thức nào cả.
Thiền sư Nguyên Tuệ